Showing posts with label Windows. Show all posts
Showing posts with label Windows. Show all posts

32 Bit Intel İşlemcilerde Koruma Mekanizması


Çok işlemli (multiprocessing) sistemlerde kullanılan modern ve güçlü mikroişlemcilerin çoğu bir koruma mekanizmasına (protection mechanisms) sahiptir. Intel 80286 ile birlikte segment tabanlı, 80386 ile birlikte de sayfa tabanlı koruma mekanizmasına sahip olmuştur. ARM işlemcilerinin pek çok modelinde, PowerPC, Itanium, SPARC gibi RISC tabanlı modern işlemcilerde de koruma mekanizması vardır.

Koruma mekanizmasının üç yönü vardır


  • Bellek Koruması (Memory Protection): Çok işlemli sistemlerde tüm prosesler aynı fiziksel bellek üzerinde çalışırlar. İşte böyle bir çalışma sırasında bir prosesin (yani çalışan programın) kendi alanı dışına çıkarak başka proseslerin kullandığı bellek bölgelerine erişememesi gerekir. Aksi takdirde bir proses başka bir prosesin bellek alanını bozabilir, değiştirebilir ya da oradaki verileri çalabilir. 



  • Komut Koruması (Instruction Protection): Her prosesin her makine komutunu kullanması sistem güvenliğini tehlikeye atabilmektedir. Çünkü bazı makine komutları eğer rastgele bir biçimde ya da özensiz olarak kullanılırsa sistemin çökmesine yol açabilir. Örneğin Intel işlemcilerindeki CLI (Clear Interrupt Flag) makine komutu işlemcinin kesme bayrağını reset'lemektedir. Bu durumda işlemci donanım kesmelerine yanıt vermez. Bu ise tüm sistemin hemen çökmesine yol açabilecek bir durum oluşturur. CLI komutunun dışında tehlikeli olabilecek başka makine komutları vardır. Bu komutların yetkisiz ve sıradan prosesler tarafından kullanılmaması gerekir. 


  • IO Koruması (IO Protection): Merkezi işlemci (CPU) pek çok yerel işlemciye bağlıdır ve onlara elektriksel olarak komutlar gönderebilmektedir. Yetkisiz ve sıradan proseslerin önemli IO portlarına komutlar göndermesi de sistemi çökertebilir. Bu nedenle sistem güvenliği açısından sıradan bir prosesin önemli olabilecek IO portlarına erişiminin engellenmesi gerekir.


Şüphesiz koruma mekanizması bazı proseslere uygulanıp bazılarına uygulanmayacak biçimde esnek olmalıdır. Örneğin işletim sisteminin kodları koruma mekanizmasının denetiminden muaf olmak zorundadır. Çünkü işletim sistemi bir kaynak yöneticisidir ve kaynakları yönetirken de her türlü işlemi yapabilecek durumda olmalıdır. Benzer biçimde aygıt sürücüleri ve çekirdek modülleri de yaptıkları işin gereği olarak koruma mekanizmasından muaf olmak durumundadır.

Intel işlemcileri koruma mekanizması için 4 dereceli bir yetkilendirme modeline sahiptir. Ancak 4 dereceli yetkilendirmenin pratikte pek kullanışlığı olduğu söylenemez.



Bu nedenle Intel işlemcilerini kullanan Windows - Linux gibi sistemler 4 yetki derecesi yerine yalnızca iki yetki derecesini kullanmaktadır. Benzer biçimde Intel dışındaki diğer işlemci aileleri de 2 dereceli bir yetki sistemine sahiptir. Bu yetki derecelerinin birine "çekirdek modu (kernel mode)" diğerine ise "kullanıcı modu (user mode)" denilmektedir. Pek çok ayrıntı söz konusu olsa da kabaca çekirdek modunda çalışan kodların hiçbir koruma engeline takılmadığını söyleyebiliriz. Ancak kullanıcı modunda çalışan kodlar için işlemciler katı bir koruma denetimi uygulamaktadır. İşletim sistemlerinin kodları, aygıt sürücüler, çekirdek modülleri "çekirdek modunda" çalışan kodlardır. Bunların dışındaki tüm programlar (örneğin Chrome, Word gibi programlar ya da bizim yazdığımız programlar) kullanıcı modunda çalışırlar.

Daha önceden de belirtildiği gibi Intel işlemcileri reset edildiğinde "gerçek mod (real mode)" denilen bir moddan çalışmaya başlar. Gerçek mod işlemcinin 1978 yılında tasarlanmış olan 8086 işlemcisi gibi çalıştığı moddur. (DOS işletim sisteminin ilk kez 8086 işlemcisi için yazılmıştır.) Gerçek modda koruma mekanizması kullanılamamaktadır. Koruma mekanizmasının kullanılabilmesi için işlemcinin korumalı moda (protected mode) geçirilmesi gerekir. Intel işlemcilerinin korumalı moda geçirilmesi CR0 isimli bir kontrol yazmacının en düşük anlamlı bitinin 1 yapılmasıyla sağlanır. Bu yazmaç tamamen koruma mekanizmasıyla ilgili işlemlere yönelik bitlere sahiptir. CR0 yazmacının bitleri şöyledir:



Intel’de CR0 ve diğer kontrol yazmaçları diğer yazmaçlar gibi aritmetiksel ve bitsel işlemlere sokulamazlar. Bu yazmaçlar ancak başka genel amaçlı yazmaçlar ile MOV işlemine sokulabilmektedir. O halde işlemciyi korumalı moda geçirme işlemini aşağıdaki gibi bir kodla yapabiliriz:

mov eax, cr0
or     eax, 1
mov cr0, eax

Intel işlemcileri korumalı moda geçirildiğinde çalışma biçimlerinde önemli farklılıklar oluşmaktadır. Bu nedenle bunları korumalı moda geçirmeden önce bizim bazı hazırlıkları yapmış olmamız gerekir. Ayrıca Intel işlemcilerinde koruma mekanizmasını yalnızca koruma amacıyla kullanılan bir mekanizma olarak düşünmek de doğru değildir. Tasarım gereği (geçmişe doğru uyumun korunması ile de ilgili olarak) bu işlemcilerin bazı özellikleri ancak koruma mekanizması aktive edildiğinde kullanılabilmektedir.

32 Bit Intel Ailesinde çağırma biçimi (calling convention) kavramı

Fonksiyonların çağrılması ve geri dönüş değerlerinin alınması konusundaki belirlemelere çağırma biçimi (calling convention) denilmektedir. Derleyicilerin bir fonksiyonu derlerken stack'e parametreleri hangi sirayla push edeceginin veya parametrelerin kullanılacak register'a hangi sıraya göre atılacağı gibi kuralların belirlendiği modeldir. Dolayisiyla farkli diller arasinda veya farklı ortamlar arasinda kullanilacak olan fonksiyonlarin bildiriminde bunu belirtmek gerekir.


Her programlama dilinde veya sistemde farklılık gösterebilir. Her dillin kendine ait çağırma biçimi olabilir hatta assembly ile istedigimiz biçimde convention oluşturabilir ve kullanabiliriz. Fakat bunların taşınabilir ve farkllı dillerle kullanılabilir olması durumunda standartlara uyma yükümlülüğü vardır. Özetle şu sorulara cevap bulmaya çalışır:

  • Çağrılan fonksiyon hangi yazmaçları bozma hakkına sahiptir, hangi yazmaçları korumak zorundadır?
  • Çağıran fonksiyon ile çağrılan fonksiyon arasında parametre aktarımı nasıl yapılacaktır?
  • Çağrılan fonksiyonun geri dönüş değeri çağrılan fonksiyona nasıl aktarılacaktır?
  • Parametre aktarımı için Stack kullanıldı ise stack'i düzenleme işi kime aittir?


Çağırma biçimi konusu C standartlarını ilgilendiren bir konu değildir. Çünkü C standartları böylesi aşağı seviyeli belirlemeleri derleyicilere bırakmıştır. Dolayısıyla çağırma biçimlerini oluşturmak için gereken anahtar sözcükler derleyicilerde bir eklenti (extension) biçiminde bulunurlar. Çağırma biçimlerine ilişkin anahtar sözcükler genel olarak tür belirten sözcük ile fonksiyon isimlerinin arasına yerleştirilmektedir. Örneğin:

  • Microsoft derleyicilerinde çağırma biçimleri yukarıdaki örnekte olduğu gibi iki alt tire ( __ ) ile başlayan anahtar sözcüklerle temsil edilmektedir. 

void __cdecl foo(int a, int b) {
   
}


  • gcc derleyicilerinde ise fonksiyon özellikleri (function attributes) biçimindeki bir sentaks ile temsil edilir. 

void __attribute__((cdecl)) foo(int a, int b) {
   
}

PE ve ELF Çalıştırılabilen Dosyalarındaki Bölüm (Section) Kavramı

3:18 AM ,

PE (Portable Executable) | ELF (Executable and Linkable Format) 



Bugün için en çok kullanılan çalıştırılabilir (executable) dosya formatları PE ve ELF’tir. PE formatını Microsoft 32 bit Windows sistemleri ilk çıktığında tasarlamıştır.  Microsoft daha önce 16 bit Windows 3.X sistemlerinde NE (New Executable) denilen bir format kullanmıştır. Microsoft’un DOS’ta kullandığı çalıştırılabilen dosya formatı da MZ (by Mark Zbikowski = aynı zamanda exe'yi tasarlayan kişi) formatıydı. 


UNIX/Linux dünyasında da pek çok çalıştırılabilir dosya formatı denenmiştir. "a.out" isimli format uzun süre pek çok UNIX türevi sistemde kullanılmıştır. Linux'te başlangıçta bu formatı kullanıyordu. Artık UNIX türevi sistemlerin büyük kısmı ELF formatını birincil çalıştırılabilen format olarak desteklemektedir. Ayrıca bir işletim sistemi birden fazla çalıştırılabilen dosya formatını destekliyor olabilir. Örneğin Linux sistemleri ELF formatının yanı sıra hala klasik "a.out" formatını da desteklemektedir. Windows’un pek çok versiyonu NE ve MZ formatlarını da desteklemiştir. PE ve ELF formatlarının 32 bitlik ve 64 bitlik birbirine çok benzeyen biçimleri de vardır. Böylece bazen bu formatlar PE32, PE64, ELF32, ELF64 isimleriyle de belirtilmektedir. PE ve ELF formatları genel tasarım olarak aslında birbirlerine benzemektedir. Her iki formatta da önemli bilgilerin dosyanın neresinde bulunduğunu gösteren bir başlık (header) kısmı vardır. Her iki format da bölümlerden (sections) oluşmaktadır. Bu formatlara sahip bir program çalıştırılmak istendiğinde işletim sistemi çalıştırılabilen dosyayı açar formattaki bölümleri inceler ve bölümleri belleğe (RAM’e) yükler.



İşletim sisteminin çalıştırılabilen dosyayı okuyarak çalıştırmak üzere belleğe yükleyen kısmına kavramsal olarak yükleyici (loader) denilmektedir. Bölümler aynı özelliklere sahip ardışıl sayfalardan (page) oluşmaktadır. Bölümlerin birer isimleri vardır. ELF ve PE formatında geleneksel olarak bölümler başında "." olacak biçimde isimlendirilmektedir. Tabii aslında böyle bir zorunluluk yoktur. İşletim sistemi bölümler için bellekte yer ayırıp içini çalıştırılabilen dosyadan ilgili alanları okuyarak yüklemektedir.

PE ve ELF Formatlarındaki Çok Karşılaşılan Bölümler



PE ve ELF formatlarında en çok karşılaşılan bölümler şunlardır:

.text Bölümü: 

Bir programın bütün makine kodları (yani kaynak kodları) bu bölümde bulunur. Yani yukarıdaki C programında programdaki main, foo, bar ve tar fonksiyonlarının kodları .text bölümüne yerleştirilmektedir.

.data Bölümü:

Bu bölümde ilk değer verilmiş global değişkenler ve static yerel değişkenler tutulmaktadır. Yani örneğin yukarıdaki C programında g_a ve count değişkenleri derleyici tarafından tipik olarak ".data" bölümünde tutulacaktır. Derleyiciler ilk değer verilmiş global değişkenleri ilk değerleriyle birlikte çalıştırılabilen dosyanın ".data" bölümüne yerleştirirler. İşletim sisteminin yükleyicisi de onları bu bölümden alıp blok olarak fiziksel belleğe yüklemektedir. Bu nedenle ".data" bölümündeki değişkenlerin çalıştırılabilen dosyada yer kaplamaktadır. Ancak bazı çalıştırılabilen dosya formatları bölümler içerisinde hangi ilk değerden ne miktarda olduğunu tutma yeteneğine sahiptir (örneğin Windows’un PE formatı böyledir). Böylece aşağıdaki gibi global bir dizi bu sistemlerdeki çalıştırılabilen dosyalarda çok fazla yer kaplamayabilir:

int g_x[1000000] = {1, 2, 3};

Ancak ELF gibi bazı formatların bu yeteneği yoktur. Dolayısıyla bu formatlarda yukarıdaki dizinin hepsi ".data" bölümünde ilk değerleriyle bulunacak, dolayısıyla bu da çalıştırılabilen dosyanın uzunluğunu büyütecektir.

.rdata | .rodata Bölümleri: 

PE formatındaki ".rdata", ELF formatındaki ".rodata" bölümleri global ve static read-only verileri tutmak için düşünülmüştür. String ifadeleri genellikle bu sistemlerdeki derleyiciler tarafından bu bölümlerde saklanmaktadır. Örneğin yukarıdaki C programında g_b, g_name ve ival değişkenleri derleyici tarafından tipik olarak ".r(o)data" bölümünde tutulacaktır. Windows ve Linux’un yükleyicileri bu bölümlerdeki bilgileri "read-only" sayfalara yüklerler. Dolayısıyla programın çalışma zamanı sırasında buradaki değerler değiştirilmek istenirse exception (page fault) oluşur.

.bss Bölümü: 

Bu bölümde ilk değer verilmemiş global değişkenler (g_c, g_d) ve ilk değer verilmemiş static değişkenler tutulmaktadır. Bunlara ilk değer verilmediği için bunların çalıştırılabilen dosyalarda boşuna yer kaplamasına gerek de yoktur. PE ve ELF formatlarında bu bölümün yalnızca uzunluğu çalıştırılabilen dosya içerisinde tutulur. İşletim sisteminin yükleyicisi bu uzunluğa bakarak ".bss" bölümünü bellekte (RAM) tahsis eder ve orayı sıfırlar. (C ve C++’ta ilk değer verilmemiş global ve static yerel nesnelerini içerisinde 0 değeri bulunmaktadır. || bss alanının sıfırlanması henüz akış main fonksiyonuna girmeden derleyicilerin başlangıç kodları (startup codes) tarafından da yapılabilmektedir.)


write(0, "Hello, world!\n", 15);

ne kervan kaldı, ne at, hepsi silinip gitti
iyi insanlar iyi atlara binip gitti.

Yukarıda bahsi geçen, kıymetı pek bilinmeyen o güzel insanlardan arta kalan Anadolu'da, çöküşe doğru gidişin durdurulamadığı şu zamanlarda, bize düşen de bu değeri bilinmemiş insanları hatırlamak ve umudumuzu kaybetmemek olacaktır.

Tenekeci Mahmut Güzelgöz

Tanburi Cemil Bey

Urfa'dan Üç Musiki Ustası

Zaralı Halil Söyler


Maçkalı Hasan Tunç





Çekiç Ali

Benim de vefatından çok sonra nasıl kıymetli bir değere Televole kültürüyle yaklaştığımızı anladığım bizim için Ciguli resmi adıyla Angel Jordanov Kapsov.


Koskoca akordeon üstadını sadece Binnaz ile bilmek ayrı bir vasıfsızlık olsa gerek.



Son olarak Linux ve Windows üzerinde sistem programayla ilgili paylaşımlarımı buradan yapacağım.